Кыргыз Республикасынын ар кандай техногендик жүктөмдөгү региондорундагы жашылчалардагы уулуу металлдар

Салымбекова К.С.

Шаршенова А.А.

Исирайилов М.Б.

https://dx.doi.org/10.51350/zdravkg2026.1.3.16.131.138

Кыргыз Республикасынын ар кандай техногендик жүктөмдөгү региондорундагы жашылчалардагы уулуу металлдар

Полный текст Full text

PDF (RUS)

Корутунду Авторлор жөнүндө Шилтемелер

Корутунду

Киришүү. Өсүмдүк тектүү азык-түлүктөрдүн сапатына экологиялык булгануунун таасирин баалоо максатында Баткен облусунда (техногендик таасир зонасы) жана Талас облусунда (көзөмөл зонасы) өстүрүлгөн сабиз менен картошкадагы уулуу металлдардын (коргошун, кадмий, мышьяк, сымап, сурьма жана селен) курамы изилденди. Баткенде 16 картошка жана 7 сабиз үлгүсү, Таласта – 19 картошка жана 8 сабиз үлгүсү алынды. Жалпысынан кабыгы алынган жана алынбаган фракцияларды кошкондо 50 үлгү изилденди. Изилдөөнүн максаты. Ар түрдүү техногендик жүк астындагы аймактарда өстүрүлгөн картошка менен сабиздин кабыгында жана жумшак бөлүгүндө уулуу металлдардын курамын баалоо жана калк үчүн мүмкүн болгон саламаттык коркунучтарын аныктоо. Материалдар жана ыкмалар. Уулуу элементтердин курамы индуктив дүү байланышкан плазма менен масс-спектрометрия ыкмасы (ICP-MS) аркылуу аныкталды. Маалыматтар статистикалык ыкмалардын жардамы менен иштетилди. Жыйынтыктар. Изилдөөнүн жыйынтыктары Баткен облусунан алынган үлгүлөрдө уулуу элементтердин концентрациясы кыйла жогору экенин көрсөттү, айрыкча жашылчалардын кабыгында алдын ала кылдат жуулганына карабастан. Эң жогорку булгануу деңгээли кадмий, сурьма, сымап жана мышьяк боюнча аныкталды, айрым учурларда кадмий менен сымаптын көлөмү белгиленген жол берилген чектен (ПДК) ашып кеткен. Алынган маалыматтар кабыктын уулуу металлдарды топтоо жөндөмүнүн жогору экенин жана техногендик таасир шарттарында өстүрүлгөн жашылчаларды колдонуу калктын ден соолугу үчүн мүмкүн болгон коркунучтарды жаратышы мүмкүн экенин көрсөтөт. Корутунду. Жүргүзүлгөн изилдөө көрсөткөндөй, Баткен облусунун техногендик таасири бар аймактарында өстүрүлгөн сабиз менен картошкада уулуу металлдардын (As, Cd, Sb, Hg, Pb) концентрациясы көзөмөл районуна караганда кыйла жогору болгон. Эң жогорку көрсөткүчтөр кабыгында катталган, бул продуктуну туруктуу колдонууда адамдын саламаттыгына коркунуч жаратышы мүмкүн экенин көрсөтөт. Натыйжалар өсүмдүктөрдүн оор металлдарды топурактан системалуу түрдө сиңирип алышын жана жашылчанын сапатын үзгүлтүксүз көзөмөлдөөнүн, ошондой эле калк арасында санитардыкагартуу иштерин жүргүзүүнүн зарылдыгын баса белгилейт.

Авторлор жөнүндө

Салымбекова Касиет Салымбековна, соискатель, научный сотрудник Национального института общественного здоровья МЗ, Бишкек, Кыргызская Республика

Шаршенова Айнаш Акыновна, доктор медицинских наук, профессор, профессор кафедры общественного здравоохранения, Международная высшая школа медицины; Главный научный сотрудник Национальный институт общественного здоровья при Министерстве здравоохранения, Бишкек, Кыргызская Республика

Исирайилов Махмуд Борубаевич, заведующий аккредитованной санитарно-гигиенической лабораторией Межрайонного Кадамжайского центра профилактики заболеваний и Госсанэпиднадзора, Кадамжайский район, Баткенская обл., Кыргызская Республика

Salymbekova Kasiet Salymbekovna, applicant, research fellow, National Institute of Public Health, Ministry of Health, Bishkek, Kyrgyz Republic

Sharshenova Ainash Akynovna, Doctor of Medical Sciences, Professor, Professor of the Department of Public Health, International Higher School of Medicine, International Higher School of Medicine, Chief Researcher, National Institute of Public Health under the Ministry of Health Bishkek, Kyrgyz Republic

Isirayilov Makhmud Borubaevich, head of the accredited sanitary and hygienic laboratory of the Interdistrict Kadamzhai Center for Disease Prevention and State Sanitary and Epidemiological Surveillance, Kadamzhai district, Batken region, Kyrgyz Republic

Салымбекова Касиет Салымбековна, Саламаттыкты сактоо министрлигинин Улуттук саламаттыкты сактоо институтунун аспиранты, илимий кызматкери, Бишкек, Кыргыз Республикасы

Шаршенова Айнаш Акыновна, медицина илимдеринин доктору, профессор, Эл аралык жогорку медицина мектебинин коомдук саламаттыкты сактоо кафедрасынын профессору; Саламаттыкты сактоо министрлигинин Улуттук саламаттыкты сактоо институтунун башкы илимий кызматкери, Бишкек, Кыргыз Республикасы

Исирайилов Махмуд Борубаевич, Кадамжай районунун Оорулардын алдын алуу жана мамлекеттик санитардык-эпидемиологиялык көзөмөл борборунун аккредитацияланган санитардык-гигиеналык лабораториясынын башчысы, Баткен облусу, Кадамжай району, Кыргыз Республикасы

Шилтемелер

1. ATSDR. Toxicological Profile for Arsenic, Cadmium, Lead, Mercury. U.S. Department of Health and Human Services; 2019– 2022.

2. FAO/WHO Joint Expert Committee on Food Additives (JECFA). Evaluation of Certain Contaminants in Food. FAO/WHO; 2020.

3. WHO. Heavy metals in food and drinking water: health effects and regulatory approaches. World Health Organization; 2021

4. Alloway B. J. Heavy Metals in Soils: Trace Metals and Metalloids in Soils and their Bioavailability. Springer; 2013.

5. Gupta N., Yadav K. K., Kumar V. A review on the accumulation of heavy metals in vegetables and health implications.Environ- mental Chemistry Letters. 2019;17:1803–1820.

6. Жумабаева М., и др. Содержание тяжёлых металлов в сельхозпродукции Кыргызстана. Вестник КГМА. 2020;2:45–52.

7. Шаназарова А. С., Ахматова А. Т. Содержание солей тяжёлых металлов в различных сортах риса, выращиваемого в Кыргызстане и ввозимого из зарубежья.

8. Тилекеева А., и др. Накопление кадмия и свинца в овощных культурах при техногенной нагрузке.Известия КНАУ.2021; 3:78–86.

9. Nzediegwu, C.; Prasher, S.O.; Elsayed, E.M.; Dhiman, J. (2019). Effect of biochar on heavy metal accumulation in potatoes. Journal of Environmental Management, 232, 153–161.

10. Stasinos, S.; Zabetakis, I. (2014). The bioaccumulation and physiological effects of heavy metals in carrots, onions and potato- es. Food and Chemical Toxicology, 74, 201–210.

11. Sultana M.S., Rana S., Yamazaki S., Aono T., Yoshida S. Health risk assessment of heavy metals for population via consumption of vegetables grown in wastewater-irrigated areas. Environmental Monitoring and Assessment. 2017;189:337.

12. van Asselt, E.D.; Albers, E.J.; van der Fels-Klerx, H.J. (2025). Reuse of plant-based side streams in food production. Food Re search International

13. СанПиН 42-123-4089-86. Предельно допустимые концентрации тяжёлых металлов и мышьяка в продовольственном сырье и пищевых продуктах.

14. СанПиН. ПДК. Лаборатория физико-химических методов исследования МЗ КР. Департамент Госсанэпиднадзора. Атте стат аккредитации № KG 417/01.07.050 от 12.07.2000.

15. EFSA. Risk assessment of heavy metals in food. EFSA Journal. 2012–2023.

16. Gupta N., Yadav K. K., Kumar V. A review on the accumulation of heavy metals in vegetables and health implications. Environ mental Chemistry Letters. 2019;17:1803–1820.

17. Kabata-Pendias A. Trace Elements in Soils and Plants. 4th ed. CRC Press; 2011.

18. U.S. Food and Drug Administration. Environmental contaminants in food. Доступно на: www.fda.gov/food/chemical-contam inants-pesticides/environmental-contaminants-food

19. PMC. Article available at: pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10528236 20. PMC. Article available at: pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12115360