Антибиотиктерге туруктуулук – глобалдык саламаттыкка коркунуч жана Бишкек шаарынын мисалында антибиотиктерге туруктуулук боюнча шаардык мониторинг системасын түзүүнүн зарылдыгы

Каныметова А.К.

Абдиразаков Н.А.

Байызбекова Д.А.

Ашыралиева Д.О.

https://dx.doi.org/10.51350/zdravkg2026.1.3.17.139.147

Антибиотиктерге туруктуулук – глобалдык саламаттыкка коркунуч жана Бишкек шаарынын мисалында антибиотиктерге туруктуулук боюнча шаардык мониторинг системасын түзүүнүн зарылдыгы

Полный текст Full text

PDF (RUS)

Корутунду Авторлор жөнүндө Шилтемелер

Корутунду

Киришүү. Антибиотиктерге туруктуулук (АМР) XXI кылымда саламаттык сактоо системалары үчүн эң олуттуу глобалдык коркунучтардын бири катары толук калыптанды. Бүткүл дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму АМРди глобалдык саламаттыкка болгон негизги коркунучтардын катарына кошуп, туруктуу штаммдардын үлүшүнүн өсүшү антибактериалдык терапиянын натыйжалуулугун төмөндөтүп, хирургиялык кийлигишүүлөрдү, трансплантацияны, химиотерапияны жана интенсивдүү терапияны коопсуз жүргүзүү мүмкүнчүлүгүнө шек туудурарын баса белгилейт. Изилдөөнүн максаты. АМР боюнча эпидемиологиялык көзөмөлдүн эл аралык жана регионалдык тажрыйбасын жалпылоо жана анын негизинде Кыргыз Республикасынын саламаттык сактоо шарттарына ылайыкташтырылган, GLASS, CAESAR жана EARS-Net стандарттарына шайкеш келтирилген антибиотиктерге туруктуулукту мониторингдөө тутумун түзүүгө илимий жактан негизделген ыкмаларды Бишкек шаарынын мисалында иштеп чыгуу. Материалдар жана ыкмалар. Макала обзордук-аналитикалык изилдөө болуп саналат. Обзорго төмөнкүлөр киргизилди: (1) **Бүткүл дүй- нөлүк саламаттык сактоо уюму**нун, **European Centre for Disease Prevention and Control**дун, ошондой эле GLASS, EARS-Net жана CAESAR тармактарынын глобалдык жана регионалдык отчеттору; (2) АМРдин глобалдык жүгү, анын экономикалык кесепеттери жана эпид- көзөмөл моделдери боюнча эл аралык басылмалар; (3) Кыргыз Республикасынын улуттук нормативдик-методикалык документтери; (4) «Бир ден соолук» («One Health») ыкмасына негизделген эл аралык демилгелердин жана Борбор Азия өлкөлөрүндө ишке ашырылган долбоорлордун отчеттору жана концептуалдык документтери. Жыйынтыктар жана талкуулоо. Обзор GLASS маалыматтарына ылайык, лабораториялык жактан ырасталган бактериалдык инфекциялардын ар бир алтынчысы стандарттык терапияга туруктуу экенин көрсөтөт, мында АМРдин эң жогорку жүгү төмөн жана орто кирешелүү өлкөлөргө туура келет. Грам-терс патогендер (E.coli, Klebsiella pneumoniae, Acinetobacter spp., Pseudomonas aeruginosa ) өзгөчө мааниге ээ болуп, фторхинолондорго, III–IV муундагы цефалоспориндерге жана карбапенемдерге карата туруктуулуктун жогорку деңгээлин көрсөтү- үдө. Туруктуу эпидкөзөмөл системалары лабораториялык диагностиканын стандартташтырылган ыкмаларын, артыкчылыктуу патогендердин жана клиникалык материалдардын так аныкталган тизмесин, ошондой эле маалыматтарды өткөрүүнүн жана талдоонун туруктуу каналдарын талап кылат. Өлкөнүн негизги медициналык борбору катары Бишкек үчүн негизги боштуктар аныкталды: туруктуу локалдык резис- тенттүүлүк карталарынын жоктугу, мамлекеттик жана жеке лабораториялардын маалыматтарынын фрагментациясы, клиницисттердин агрегатталган маалыматтарга жеткиликтүүлүгүнүн чектелиши жана антибиотиктерди акылга сыярлык колдонуу (antibiotic stewardship) жана инфекциялык көзөмөл программалары менен байланыштын алсыздыгы. Жыйынтык. Жүргүзүлгөн обзор Бишкек шаарынын мисалында АМР мониторинг тутумун түзүү илимий жана практикалык жактан негиздүү экенин тастыктайт. GLASS, CAESAR жана EARS-Net принциптерин Кыргызстан шарттарына ылайыкташтыруу мониторинг үчүн артыкчылыктуу патогендердин жана клиникалык материалдардын тизмесин иштеп чыгууга, ошондой эле шаардык деңгээлдеги бирдиктүү АМР маалыматтар базасынын прототибин түзүүгө мүмкүнчүлүк берет. Сунушталган модель өлкөнүн башка региондоруна кийинки масштабдоонун пилоттук негизи катары кызмат кылып, улуттук саламаттык сактоо системасынын АМР коркунучуна туруктуулугун жогорулатууга өбөлгө түзө алат.

Авторлор жөнүндө

Каныметова Асель Каныметовна, соискатель, руководитель Научно-практического центра инфекционного контроля и управления медицинскими отходами Национального института общественного здоровья МЗ, Бишкек, Кыргызская Республика

Абдиразаков Нурбек Алмазбекович, аспирант, врач-эпидемиолог Национального института общественного здоровья МЗ, Бишкек, Кыргызская Республика

Байызбекова Джайнагуль Алчинбековна, доктор медицинских наук, профессор, руководитель Центра анализа, управления рисками общественного здоровья и профилактики заболевания Национального института общественного здоровья МЗ, Бишкек, Кыргызская Республика

Ашыралиева Дамира Омурзаковна, соискатель, научный сотрудник Центра медицины окружающей среды, экологии человека и питания Национального института общественного здоровья МЗ, Бишкек, Кыргызская

Kanymetova Asel Kanymetovna, applicant, Head of the Scientific and Practical Center for Infection Control and Medical Waste Management of the National Institute of Public Health of the Ministry of Health, Bishkek, Kyrgyz Republic

Abdirazakov Nurbek Almazbekovich, postgraduate student, epidemiologist, National Institute of Public Health, Ministry of Health, Bishkek, Kyrgyz Republic

Baiyzbekova Dzhainagul Alchinbekovna, Doctor of Medical Sciences, Professor, Head of the Center for Analysis and Management of Public Health Risks National Institute of Public Health of the Ministry of Health, Bishkek, Kyrgyz Republic

Ashyralieva Damira Omurzakovna, applicant, research fellow, Center for Environmental Medicine, Human Ecology and Nutrition, National Institute of Public Health, Ministry of Health, Bishkek, Kyrgyz Republic

Каныметова Асел Каныметовна, талапкер, Саламаттыкты сактоо министрлигинин Коомдук саламаттыкты сактоо улуттук институтунун инфекцияны көзөмөлдөө жана медициналык калдыктарды башкаруу боюнча илимий-практикалык борборунун жетекчиси, Бишкек, Кыргыз Республикасы

Абдиразаков Нурбек Алмазбекович, аспирант, Саламаттыкты сактоо министрлигинин Коомдук саламаттыкты сактоо улуттук институтунун эпидемиолог дарыгери, Бишкек, Кыргыз Республикасы

Байызбекова Джайнагүл Алчынбековна, медицина илимдеринин доктору, профессор, Саламаттыкты сактоо министрлигинин Коомдук саламаттыкты сактоо тобокелдиктерин талдоо, Коомдук саламаттыкты сактоо улуттук институтунун, башкаруу жана оорулардын алдын алуу борборунун жетекчиси, Бишкек, Кыргыз Республикасы

Ашыралиева Дамира Өмүрзаковна, талапкер, Саламаттыкты сактоо министрлигинин Коомдук саламаттыкты сактоо улуттук институтун Айлана-чөйрөнү коргоо медицинасы, адам экологиясы жана тамактануу борборунун изилдөөчүсү, Бишкек, Кыргыз Республикасы

Шилтемелер

1. World Health Organization. Ten threats to global health in 2019. Geneva: WHO; 2019.

2. Murray C.J.L. et al. Global burden of bacterial antimicrobial resistance in 2019: a systematic analysis. The Lancet. 2022; 399(10325): Vol 399 February 12, 2022.- Р. 629–655.(The Lancet)

3. Naghavi M. et al. Global burden of bacterial antimicrobial resistance 1990–2021. The Lancet. 2024.(PubMed)

4. O’Neill J. Tackling drug-resistant infections globally: final report and recommendations. Review on Antimicrobial Resistance. London; 2016.

5. World Health Organization. Global antimicrobial resistance and use surveillance system (GLASS) report 2025. Geneva: WHO; 2025.(Всемирная организация здравоохранения)

6. WHO warns of surging levels of antibiotic resistance. Reuters; 13 Oct 2025.(Reuters)

7. Lack of access to antibiotics is driving spread of superbugs, finds research. The Guardian; 30 Apr 2025.

8. ECDC. Surveillance of antimicrobial resistance in Europe, 2024 data. Stockholm: European Centre for Disease Prevention and Control; 2025.(ECDC)

9. WHO. Global Antimicrobial Resistance and Use Surveillance System (GLASS): initiative and methods. Geneva: WHO; 2023.(Всемирная организация здравоохранения)

10. WHO Regional Office for Europe. Central Asian and European Surveillance of Antimicrobial Resistance (CAESAR): network overview. Copenhagen: WHO/Europe; 2021–2022.(Всемирная организация здравоохранения)

11. WHO Regional Office for Europe. CAESAR external quality assessment (EQA) report 2013–2020. Copenhagen: WHO/Europe; 2022.(Всемирная организация здравоохранения)

12. FAO. Kazakhstan strengthens veterinary laboratories in AMR surveillance with support from FAO and the Pandemic Fund. 28 Apr 2025.(FAOHome)

13. FAO / Pandemic Fund. Pandemic preparedness and response through a One Health approach in Europe and Central Asia. Project description; 2023–2025.(FAOHome)

14. WHO/Europe. Kyrgyzstan launches national survey on antimicrobial resistance with WHO support. News release; 16 Aug 2024.(Всемирная организация здравоохранения)

15. UN Kyrgyzstan. Kyrgyzstan launches the world’s first national survey on the prevalence, health and economic impact of AMR in bloodstream infections. 5 Jun 2024.(The United Nations in Kyrgyz Republic)