Кыргыз Республикасындагы изилдөөлөрдүн этикалык комитеттерди баалоонун жыйынтыктары

Кубатова А.К.

Мурзабекова Т.Б.

Кудайбергенова Т.А.

Байызбекова Д.А.

https://dx.doi.org/10.51350/zdravkg2026.1.3.10.84.94

Кыргыз Республикасындагы изилдөөлөрдүн этикалык комитеттерди баалоонун жыйынтыктары

Полный текст Full text

PDF (RUS)

Корутунду Авторлор жөнүндө Шилтемелер

Корутунду

Киришүү. Изилдөө этикалык комитеттери (ИЭК) изилдөөлөрдүн катышуучуларынын укуктарын коргоонун жана илимге болгон ишенимди сактоонун негизги механизми болуп саналат. Төмөн жана орто кирешелүү өлкөлөрдө этикалык көзөмөл системалары көбүнчө нормативдик жана институционалдык чектөөлөргө дуушар болот, бул айрыкча COVID-19 пандемиясынын шартында айкын байкалган. Кыргыз Республикасында ИЭКтин ишмердүүлүгү боюнча маалыматтар чек- телүү бойдон калууда. Изилдөөнүн максаты. Кыргыз Республикасындагы ИЭКтин ишмердү- үлүгүн баалоо жана кадимки жана коомдук саламаттык сактоодогу өзгөчө кырдаалдар шартында этикалык экспертизанын натыйжалуулугун чектеген факторлорду аныктоо. Материалдар жана методдор. Изилдөө аралаш дизайнда жүргүзүлдү: ИЭК мүчөлөрүнүн сурамжылоосунун сандык маалыматтарын талдоо жана ИЭК төрагалары менен изилдөөчүлөрдүн маектерин сапаттык талдоо камтылды. Жыйынтыктар жана талкуу. Талдоого иштеп жаткан тогуз ИЭКтин сегизи киргизилди. Алардын жүктөмүндө олуттуу айырмачылыктар жана курамынын тармактар аралык өкүлчүлүгүнүн чектелгендиги аныкталды. ИЭК мүчөлөрүнүн болгону 18,2 % гана биоэтика боюнча формалдуу даярдыктан өткөн, алардын ичинен бир мүчө биоэтика боюнча магистр даражасына жана илимий изилдөөлөрдүн этикасы боюнча квалификацияны жогорулатуу сертификатына ээ болгон, ал эми 45,5 % тиешелүү окутуудан өткөн эмес. Негизги көйгөйлөр катары изилдөөчүлөрдүн биоэтикалык сабаттуулугунун жетишсиздиги, бир- диктүү жол-жоболордун жоктугу жана өзгөчө медициналык эмес изилдөөлөргө байланышкан нормативдик боштуктар белгиленди. ИЭКтин эл аралык каттоосу үзгүлтүккө учураган жана фрагментардык мүнөзгө ээ. Жыйынтык. ИЭКтин иштөөсүнө таасир эткен негизги системалык четөөлөр аныкталды, алардын ичинде бирдиктүү нормативдик-укуктук базанын жоктугу; учурдагы этикалык көзөмөл системасына медициналык эмес изилдөөлөрдүн киргизилбеши; тил тоскоолдуктарына байланыштуу эл аралык этикалык стандарттарга жеткиликтүүлүктүн чектелиши; ИЭКтин эл аралык каттоосунун фрагментардуулугу; ИЭК мүчөлөрүнүн кесиптик даярдыгындагы институционалдык кемчиликтер; изилдөөчүлөрдүн изилдөө этикасы боюнча билимдеринин жетишсиздигинен улам ИЭК менен байланышуудагы кыйынчылыктар.

Авторлор жөнүндө

Кубатова Айсулуу Кубатовна, аспирант, научный сотрудник Центра анализа, управления рисками общественного здоровья и профилактики заболевания Национального института общественного здоровья Министерства здравоохранения, Бишкек, Кыргызская Республика

Мурзабекова Тотугуль Бейшебаевна, Магистр наук, аспирант Центра анализа, управления рисками общественного здоровья и профилактики заболевания Национального института общественного здоровья Министерства здравоохранения, Бишкек, Кыргызская Республика

Кудайбергенова Тамара Асановна, Магистр наук по биоэтике (MSc), к.м.н., и.о. доцент кафедры общественного здоровья и здравоохранения Кыргызской государственной медицинской академии имени И. К. Ахунбаева, Бишкек, Кыргызская Республика

Байызбекова Джайнагуль Алчинбековна, доктор медицинских наук, профессор, руководитель Центра анализа, управления рисками общественного здоровья и профилактики заболевания Национального института общественного здоровья Министерства здравоохранения, Бишкек, Кыргызская Республика

Kubatova Aisulu Kubatovna, Postgraduate student, research fellow, Center for Analysis, Management of Public Health Risks and Disease Prevention, National Institute of Public Health, Ministry of Health, Bishkek, Kyrgyz Republic

Murzabekova Totugul Beishebaevna, Master of Science, PhD student, Center for Analysis, Management of Public Health Risks, and Disease Prevention, National Institute of Public Health, Ministry of Health, Bishkek, Kyrgyz Republic

Kudaibergenova Tamara Asanovna, Master of Science in Bioethics (MSc), Ph.D., Acting Associate Professor, Department of Public Health and Health, Kyrgyz State Medical Academy named after I. K. Akhunbaev, Bishkek, Kyrgyz Republic

Baiyzbekova Dzhainagul Alchinbekovna, Doctor of Medical Sciences, Professor, Head of the Center for Analysis and Management of Public Health Risks National Institute of Public Health of the Ministry of Health, Bishkek, Kyrgyz Republic

Кубатова Айсулуу Кубатовна, Саламаттыкты сактоо министрлигинин Коомдук саламаттык сактоо улуттук институтунун Коомдук саламаттыкты сактоо тобокелдиктерин башкаруу жана оорулардын алдын алуу борборунун изилдөөчүсү, аспиранты, Бишкек, Кыргыз Республикасы

Мурзабекова Тотугул Бейшебаевна, илим магистри (MSc), Саламаттыкты сактоо министрлигинин Коомдук саламаттык сактоо улуттук институтунун Коомдук саламаттыкты сактоо тобокелдиктерин башкаруу жана оорулардын алдын алуу борборунун аспиранты, Бишкек, Кыргыз Республикасы

Кудайбергенова Тамара Асановна, биоэтика боюнча илим магистри (MSc), PhD, И.К. Ахунбаев атындагы Кыргыз мамлекеттик медициналык академиясы Коомдук саламаттыкты сактоо жана саламаттыкты сактоо кафедрасынын доценттин милдетин аткаруучусу, Бишкек, Кыргыз Республикасы

Байызбекова Джайнагүл Алчынбековна, медицина илимдеринин доктору, профессор, Саламаттыкты сактоо министрлигинин Коомдук саламаттык сактоо улуттук институтунун Коомдук саламаттыкты сактоо тобокелдиктерин башкаруу жана оорулардын алдын алуу борборунун башчысы, Бишкек, Кыргыз Республикасы

Шилтемелер

1. Grady C. Institutional Review Boards. Chest. 2015;148(5):1148–1155. doi:10.1378/chest.15-0706.

2. Alsan M, Wanamaker M. Tuskegee and the Health of Black Men. The Quarterly Journal of Economics. 2018;133(1):407–455. doi:10.1093/qje/qjx029.

3. Adashi EY, Walters LB, Menikoff JA. The Belmont Report at 40: Reckoning With Time. American Journal of Public Health. 2018;108(10):1345–1348. doi:10.2105/AJPH.2018.304580.

4. Than MM, Htike H, Silverman HJ. Knowledge and Practices towards Research Ethics among Health Researchers. Asian Bioethics Review. 2020;12(4):379–398. doi:10.1007/s41649-020-00148-w.

5. Kudaibergenova T, Ibrahim M, Jain N, Vetra J. Documentary Assessment of the Abilities of Kyrgyzstan's Research Ethics Com mittees During Public Health Emergency and Non-Emergency Situations. Journal of Empirical Research on Human Research Ethics. 2023;18(3):99–108. doi:10.1177/15562646231176711.

6. Кудайбергенова Т. А., Айдаров З. А. О внедрении методики лонгитюдной подготовки добросовестных исследователей в медицинские вузы Кыргызстана (на основе исследований опыта Вильнюсского университета) //Медицинское образо вание и профессиональное развитие. – 2018. – №. 2 (32). – С. 187-204.

7. Кудайбергенова Т. А., Айдаров З. А. Специфика этического регулирования научных исследований в области обществен ного здравоохранения //Academic research in educational sciences. – 2023. – Т. 5. – №. NUU Conference 2. – С. 983-991.

8. Office for Human Research Protections (OHRP). IRB Registration and Search Database. Available from: https://ohrp.cit.nih.gov/search/irbsearch.aspx. Accessed September 28, 2025.

9. Alemayehu M, Teklu AM, Wolde TF. Those Responsible for Approving Research Studies Have Poor Knowledge of Research Study Design: A Knowledge Assessment of Institutional Review Board Members. Acta Informatica Medica. 2015;23(4):196– 201. doi:10.5455/aim.2015.23.196-201.

10. Liu X, Wu Y, Yang M, Li Y, Khoshnood K, Luo E, Li L, Wang X. Performance of Institutional Review Boards in China:Experi ences and Perceptions of IRB Employees and Researchers. BMC Medical Ethics.2021;22:90. doi:10.1186/s12910-021-00643-9.

11. Kazdin AE. Evaluation of a University’s Institutional Review Board Based on Campus Feedback: A Cross-Sectional Study. Cureus. 2019;11(8):e5829. doi:10.7759/cureus.5829.

12. Bennett AB, Andorno R. Use of External Experts by Research Ethics Committees. Ethics & Human Research. 2022;44(2):26– 32. doi:10.1002/eahr.500121.